विचारांचा दीप आणि कृतीची मशाल : कर्मयोगी संत गाडगेबाबा
फलटण : प्रतिनिधी
दि. 23 फेब्रु. 2026
कर्मयोगी संत गाडगेबाबा यांचा जन्मदिन त्यानिमित्त त्यांच्या विचार व कार्याला विनम्र अभिवादन!
भारतीय संतपरंपरेत अध्यात्म आणि समाजकारण यांचा सुंदर संगम घडवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे राष्ट्रसंत गाडगेबाबा. साधी वेशभूषा, हातात झाडू, ओठांवर प्रबोधनपर कीर्तन आणि मनात समाजउद्धाराची तळमळ हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते. त्यांनी आयुष्यभर अंधश्रद्धा, अस्वच्छता, जातिभेद, दारिद्र्य आणि अशिक्षण यांविरुद्ध झुंज दिली. त्यांच्या विचारांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ बोलण्यात नव्हते, तर प्रत्यक्ष कृतीत उतरलेले होते. म्हणूनच आजच्या बदलत्या, वेगवान आणि तंत्रज्ञानप्रधान काळातही त्यांचे विचार अधिकच महत्त्वाचे वाटतात.
१. स्वच्छतेचा व्यापक अर्थ
गाडगेबाबा ज्या गावात पोहोचत, तेथे प्रथम झाडू हातात घेत. ते म्हणत, “गाव स्वच्छ असेल तर मनही स्वच्छ राहील.” त्यांच्यासाठी स्वच्छता म्हणजे फक्त रस्ते, देवळे किंवा अंगणे झाडणे नव्हते; तर ती विचारांची, आचारांची आणि व्यवहारांचीही शुद्धता होती.
आजही अनेक ठिकाणी सार्वजनिक ठिकाणांची अस्वच्छता, कचऱ्याचे ढिगारे आणि बेफिकीर वृत्ती दिसते. शासनाच्या योजना कितीही असल्या, तरी प्रत्येकाने स्वतःची जबाबदारी स्वीकारली तरच खरी बदलाची सुरुवात होईल. गाडगेबाबांचे जीवन आपल्याला शिकवते की, परिवर्तनाची पहिली पायरी म्हणजे स्वतःपासून सुरुवात करणे.
२. अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडाविरुद्ध प्रखर भूमिका
गाडगेबाबांनी धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या अंधश्रद्धांना आणि दिखाऊ कर्मकांडांना कठोर शब्दांत विरोध केला. त्यांनी लोकांना पटवून दिले की, देव दगडात नसून माणसात आहे. मंदिरात नारळ फोडण्यापेक्षा एखाद्या गरिबाला अन्न द्या, हेच खरे धर्मकार्य आहे.
आज विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या युगातही अनेक अंधश्रद्धा समाजात पसरलेल्या दिसतात. शिक्षण असूनही अंधविश्वास वाढताना दिसतो. अशा वेळी गाडगेबाबांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि तर्कशुद्ध विचार अधिकच आवश्यक वाटतो.
३. शिक्षणाचा प्रसार आणि समाजोद्धार
गाडगेबाबांनी शिक्षणाला अत्यंत महत्त्व दिले. त्यांच्या मते शिक्षण हेच खरे परिवर्तनाचे साधन आहे. त्यांनी समाजातील वंचित घटकांसाठी धर्मशाळा, वसतिगृहे आणि शैक्षणिक संस्था उभारल्या.
आजही ग्रामीण भागात दर्जेदार शिक्षणाची कमतरता आहे. मुलींचे शिक्षण, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांची प्रगती, रोजगाराभिमुख शिक्षण यावर अधिक भर देण्याची गरज आहे. गाडगेबाबांच्या विचारांतून आपण हे शिकतो की, समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत शिक्षण पोहोचले पाहिजे.
४. जातिभेद आणि सामाजिक समतेचा संदेश
गाडगेबाबांनी जात-पात, उंच-नीच भेदभाव यांचा तीव्र निषेध केला. त्यांच्या कीर्तनांतून समतेचा संदेश घुमत असे. सर्व माणसे समान आहेत, हा विचार त्यांनी ठामपणे मांडला.
आजही समाजात विविध स्तरांवर भेदभावाचे प्रकार दिसतात. खऱ्या अर्थाने लोकशाही बळकट व्हायची असेल, तर सामाजिक समता आणि परस्पर सन्मान आवश्यक आहे. गाडगेबाबांचा समतावादी दृष्टिकोन आपल्याला अधिक संवेदनशील बनवतो.
५. साधेपणा आणि निस्वार्थ सेवा
गाडगेबाबांचे संपूर्ण जीवन साधेपणाचे प्रतीक होते. त्यांनी कधीही वैभव, कीर्ती किंवा पदाची अपेक्षा ठेवली नाही. समाजासाठी केलेले कार्य हेच त्यांचे खरे समाधान होते.
आजच्या स्पर्धात्मक आणि भौतिकवादी युगात हा साधेपणा दुर्मीळ होत चालला आहे. परंतु त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते की, खरी श्रीमंती ही सेवेत आणि माणुसकीत असते.
डॉ. आंबेडकर आणि गाडगेबाबा यांच्यातील परस्पर आदराचे नाते
ऐतिहासिक उल्लेखांनुसार, गाडगेबाबा आणि बाबासाहेब यांच्यात परस्पर सन्मानाचे नाते होते. गाडगेबाबांनी बाबासाहेबांच्या कार्याचे कौतुक केले होते. समाजातील दलित आणि वंचित घटकांसाठी बाबासाहेब करत असलेले कार्य त्यांना महत्त्वाचे वाटत असे.
बाबासाहेबांनीही गाडगेबाबांच्या समाजप्रबोधनाच्या कार्याची दखल घेतली होती. लोकांमध्ये प्रत्यक्ष जाऊन स्वच्छता, समता आणि सेवा यांचा संदेश देणारा संत म्हणून त्यांनी गाडगेबाबांकडे पाहिले.
गाडगे महाराज आणि बाबासाहेबांची भेट
14 जुलै 1941 मध्ये संत गाडगेबाबा यांची प्रकृती ठीक नव्हती. ते मुंबईत होते. ही माहिती एका सहका-याने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यापर्यंत पोहोचवली. बाबासाहेब तेव्हा कायदेमंत्री होते. त्याच दिवशी सायंकाळी कामानिमित्त त्यांना दिल्लीला जायचे होते. पण गाडगेबाबांच्या प्रकृतीची बातमी ऐकताच त्यांनी सर्व कार्यक्रम बाजूला ठेवले. दोन घोंगड्या विकत घेऊन ते महानंदसामी या बातमी घेऊन येणा-या सहका-यासोबत हॉस्पिटलमध्ये पाहोचले. गाडगेबाबा कधीही कुणाकडून काही स्वीकारत नसत. पण त्यांनी बाबासाहेबांकडून घोंगड्या स्वीकारल्या.गाडगेबाबा तेव्हा म्हणाले होते, “डॉ. तुम्ही कशाला आले? मी एक फकीर, तुमचा एक मिनिट महत्त्वाचा आहे. तुमचा किती मोठा अधिकार आहे.”
डॉ. बाबासाहेब म्हणाले, “बाबा माझा अधिकार दोन दिवसाचा. उद्या खुर्ची गेल्यावर मला कोणी विचारणार नाही. तुमचा अधिकार मोठा आहे.” या प्रसंगी बाबासाहेबांच्या डोळ्यांत अश्रू होते. कारण हा प्रसंग पुन्हा जीवनात येणार नाही हे दोघेही जाणत होते.
६. आजच्या काळातील प्रेरणा
आज सोशल मीडियावर विचार मांडणे सोपे झाले आहे; परंतु प्रत्यक्ष कृतीतून बदल घडवणे कठीण आहे. गाडगेबाबांनी शब्दांपेक्षा कृतीवर भर दिला.
त्यांचे विचार पुढील क्षेत्रांत विशेष उपयुक्त ठरू शकतात :
पर्यावरण संवर्धन
स्वच्छता आणि सार्वजनिक जबाबदारी
अंधश्रद्धा निर्मूलन
शिक्षणाचा प्रसार
सामाजिक ऐक्य आणि बंधुभाव
जर प्रत्येक नागरिकाने आपल्या परिसरात लहान-लहान उपक्रम सुरू केले, तर मोठे परिवर्तन शक्य आहे.
राष्ट्रसंत गाडगेबाबांचे विचार केवळ स्मरणरूपाने जपणे पुरेसे नाही; ते आपल्या आचरणात उतरवणे गरजेचे आहे. स्वच्छता, समता, शिक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि निस्वार्थ सेवा हीच त्यांची खरी शिकवण आहे.
आपण प्रत्येकाने आपल्या दैनंदिन जीवनात त्यांच्या विचारांची अंमलबजावणी केली, तर समाज अधिक सुजाण, समतावादी आणि सुसंस्कृत बनेल. हीच त्यांना दिलेली खरी त्यांच्या जयंती दिनी आदरांजली ठरेल.
आयु. सोमीनाथ पोपट घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौद्ध महासभा शाखा – सातारा जिल्हा पूर्व
मो. 9284658690
